سه روز و یک‌سوم: آیین مهمان‌نوازی بادیه‌نشینان

قانونی نوشته بر شن

زندگی در صحرا سخت بود و هر کسی ممکن بود گم شود، گرسنه بماند یا از خانه دور افتد. در طول قرن‌ها، قبایل بادیه‌نشین عربستان و سرزمین‌هایی که امروز اردن است، آیینی برای مهمان‌نوازی پروراندند که هر خانواده‌ای به آن پایبند بود. مهمانی که به چادری می‌رسید حق داشت غذا، آب، سرپناه و امنیت داشته باشد؛ چه دوست بود، چه غریبه، و چه حتی کسی از قبیله‌ای رقیب.

به روایت سنت، مهمان می‌توانست سه روز و یک‌سوم بماند پیش از آنکه میزبان مؤدبانه از مقصودش بپرسد. سه روز به مهمان فرصت می‌داد بیاساید و نیرویش را بازیابد و آن یک‌سومِ روز، افزوده‌ای مهربانانه بود تا کسی احساس نکند با شتاب روانه‌اش کرده‌اند. میزبانی که زود پرسش می‌کرد، بی‌ادب شمرده می‌شد.

نان و نمک

همین که مهمانی در چادری غذا می‌خورد، پیوندی شکل می‌گرفت. مردم اردن هنوز می‌گویند «میانمان نان و نمک است»، یعنی هم‌سفره شدن وفاداری و اعتماد می‌آفریند. در برداشت قدیم، غذا چند روزی در تن مهمان می‌ماند و در این مدت میزبان مسئول امنیت او بود. رسم کهن دیگری به کسی که در خطر بود اجازه می‌داد پناه بخواهد که «دخالة» نام داشت. او با دست زدن به ستون چادر یا ورود به چادر و درخواست پناه، خود را به حمایت میزبان می‌سپرد. نگهداری از چنین مهمانی برای همه‌ی خانواده مسئله‌ی آبرو بود و کوتاهی در آن ننگی بزرگ شمرده می‌شد.

افسانه‌ی بخشنده‌ترین مرد

قصه‌گویان عرب عاشق روایت قصه‌ی حاتم طایی‌اند، شاعری از عربستان کهن که نامش نماد بخشندگی شد. به روایت افسانه‌ای مشهور، شبی سرد مسافرانی به چادرش رسیدند و او چیزی برای پذیرایی‌شان نداشت. بی‌درنگ اسب محبوبش را سر برید تا مهمانانش گرسنه نمانند. چه همه‌ی جزئیات راست باشد چه نه، این قصه قرن‌ها بازگو شده است، چون آرمانی را در خود دارد: میزبان خوب بهترین چیزی را که دارد می‌بخشد و هرگز نمی‌گذارد مهمان احساس کند باری بر دوش اوست. در اردن هنوز آدم بخشنده را به حاتم مانند می‌کنند.

مهمان‌نوازی در اردن امروز

زندگی امروزی صحرا را دگرگون کرده، اما روح این آیین همچنان نیرومند است. بازدیدکنندگان اردن اغلب شگفت‌زده می‌شوند که چه زود چای، قهوه یا غذایی تعارفشان می‌کنند، گاهی از سوی کسانی که تازه با آن‌ها آشنا شده‌اند. خوشامد رایج «أهلاً وسهلاً» یعنی میان خانواده‌ی خودت آمده‌ای و راهت هموار است. در وادی رم و پیرامون پترا، ماندن در اردوگاهی بادیه‌نشینی نگاهی به این سنت می‌دهد: سمت باز چادر سیاه از موی بز، آتش، قهوه‌جوش و گفت‌وگوهای طولانی شبانه. دعوت‌ها را با بزرگواری بپذیرید، با دست راست غذا بخورید و از میزبانانتان گرم سپاسگزاری کنید. احترام همیشه با احترام پاسخ داده می‌شود.

پرسش‌های پرتکرار