راهآهن حجاز: قطار بخاری‌ای که از صحرا گذشت
در آغاز سده‌ی بیستم، رشته‌ای از ریل‌های آهنی از میان صحرا رو به جنوب کشیده شد و صدای لوکوموتیوهای بخار را به جاهایی برد که تا آن روز تنها صدای گام شتران را شنیده بودند. راهآهن حجاز یکی از ماجراجویی‌های بزرگ مهندسی روزگار خود بود.
راه‌آهنی برای زائران
قرن‌ها زائرانی که از دمشق به شهرهای مقدس عربستان می‌رفتند، با کاروان‌های بزرگ از صحرا می‌گذشتند. سفر تا مدینه هفته‌ها طول می‌کشید، طاقت‌فرسا بود و اغلب پرخطر. در پایان سده‌ی نوزدهم، دولت عثمانی تصمیم گرفت راه‌آهنی بسازد که این سفر را تندتر و ایمن‌تر کند. ساخت‌وساز در سال ۱۹۰۰ آغاز شد. بخش بزرگی از هزینه از کمکهای مسلمانان کشورهای بسیار فراهم آمد که این راهآهن را خدمتی به زائران می‌دانستند. خط از دمشق رو به جنوب از سرزمین‌هایی که امروز اردن است می‌گذشت، از ایستگاه‌هایی از جمله امان و معان عبور می‌کرد و در سال ۱۹۰۸ به مدینه رسید، حدود ۱٬۳۰۰ کیلومتر دورتر از نقطه‌ی آغازش.
ساختن در دل صحرا
این راهآهن چالشی عظیم بود. آب کمیاب بود، دما سخت و مصالح ساختمانی باید از راه‌های دور آورده می‌شد. مهندسان در فاصله‌هایی منظم ایستگاه‌هایی سنگی ساختند که بسیاری از آن‌ها مخزن آب برای لوکوموتیوهای بخار داشتند، و نیز پلها و آب‌گذرهایی برای گذر از دره‌هایی که در زمستان سیلابی میشوند. مهندس ارشد، مهندس آلمانی هاینریش آوگوست مایسنر بود که با گروه بزرگی از مهندسان و کارگران محلی کار می‌کرد. عرض باریک ریل‌ها هزینه و زمان ساخت را کاهش داد. به لطف این راهآهن، سفر از دمشق تا مدینه را می‌شد به جای چند هفته در چند روز به پایان رساند.
آنچه امروز مانده است
بخش جنوبی راهآهن تنها چند سال پس از گشایش از کار منظم بازماند و هرگز به‌طور کامل بازسازی نشد. با این همه، در امتداد مسیرش هنوز بسیاری از ساختمانهای سنگی ایستگاهها، پلها و تکه‌هایی از ریل در صحرا دیده میشوند، به‌ویژه در امتداد مسیر قدیمی در جنوب اردن. خط امان به سوی شمال و دمشق دهه‌ها به کار خود ادامه داد و راهآهن حجاز همچنان بخش مهمی از میراث منطقه است. ایستگاه‌هایش با دیوارهای سنگی استوار و پنجره‌های طاق‌دار نشان می‌دهند با چه دقتی ساخته شده‌اند.
دیدن راهآهن در امان
ایستگاه تاریخی امان، در محله‌ی «المحطة» در شرق شهر، موزهی کوچکی از راهآهن را در خود جای داده است با واگنهای قدیمی، ابزارها، عکسها و اسناد. در محوطهی ایستگاه می‌توانید لوکوموتیوهای بخاری را ببینید که برخی از آن‌ها هنوز برای سفرهای ویژه‌ی میراثی آماده‌ی کار نگه داشته میشوند. این ایستگاه توقفگاهی دلپذیر برای خانواده‌ها و برای هر کسی است که مهندسی را دوست دارد. میان لوکوموتیوهای قدیمی قدم بزنید، دربارهی مردمی که این خط را ساختند بخوانید و زائرانی را تصور کنید که پس از گذر از صحرا در چند روز، از قطار پیاده میشوند.
پرسش‌های پرتکرار
راهآهن حجاز کی ساخته شد؟
ساخت راهآهن حجاز در سال ۱۹۰۰ آغاز شد و خط در ۱۹۰۸ به مدینه رسید. این خط حدود ۱٬۳۰۰ کیلومتر از دمشق، از میان سرزمینی که امروز اردن است، تا مدینه امتداد داشت. بیشتر برای جابهجایی زائران ساخته شد و بخش بزرگی از هزینهاش از کمکهای مسلمانان کشورهای بسیار تأمین شد.
آیا میتوان از راهآهن حجاز در اردن دیدن کرد؟
بله. ایستگاه تاریخی امان موزهی کوچکی دربارهی این راهآهن دارد، با واگنهای قدیمی، عکسها و لوکوموتیوهای بخار در محوطهی ایستگاه. ساختمانهای قدیمی ایستگاهها و پلها را هم میتوان در امتداد مسیر پیشین در دیگر نقاط اردن دید.
آیا راهآهن حجاز هنوز کار میکند؟
خط کامل دمشق تا مدینه دیگر فعال نیست و بخش جنوبی آن دهههاست که از کار افتاده است. در امان، لوکوموتیوهای بخار در ایستگاه تاریخی نگهداری میشوند و هرازگاهی سفرهای میراثی با قطار برگزار میشود. بهتر است برنامهی کنونی را در محل جویا شوید.
قصه‌های بیشتر
گادارا: شهر شاعران و فیلسوفان در ام‌قیس
ماخایروس و چشمه‌های آب گرم: دژ هیرودیس بر فراز دریای مرده
طلای فرعون: افسانه‌ی کوزه‌ی خزانه‌ی پترا
عین موسی: چشمه‌ی موسی بر دروازه‌ی پترا
شیخ ابراهیم و شهر سرخ‌فام: بورکهارت چگونه در ۱۸۱۲ به پترا رسید
همسر لوط، ستون نمک و غاری بر فراز دریای مرده
نقشه‌ی موزاییکی مادبا: کهن‌ترین نقشه‌ی سرزمین مقدس، یافته‌شده زیر کف یک کلیسا
