تاریخ و میراث
کمتر جایی در جهان مانند اردن این همه لایه از تاریخ بشر را در پهنه‌ای چنین کوچک در خود دارد. کشاورزان، بازرگانان، پادشاهان، راهبان، خلفا و زائران همه بر دره‌ها و ارتفاعاتش نشان گذاشته‌اند. این مرور، تمدن‌های اصلی را به ترتیب، از نخستین روستاها تا پادشاهی امروزی، دنبال می‌کند.
نخستین روستاها
انسان از عصر سنگ در سرزمین اردن زیسته است. ابزارهایی ساخته‌ی شکارگران و گردآورندگان نخستین در صحرای شرقی و در امتداد کرانه‌های دریاچه‌های باستانی، از جمله پیرامون واحه‌ی ازرق، یافت شده است. بعدها، در دوره‌ی نوسنگی، مردم به کشاورزی و دامداری روی آوردند و خانه‌های ماندگار ساختند. روستاهایی مانند «عین غزال» در امان و «بیضا» در نزدیکی پترا از سکونتگاه‌های مهم اولیه‌ی منطقه‌اند.
باستان‌شناسان در عین غزال پیکره‌های انسانی شگفت‌انگیزی از گچ آهکی یافتند که به حدود ۹٬۰۰۰ سال پیش بازمی‌گردند. این تندیس‌ها با چشمان درشت و رنگ‌شده‌شان از کهن‌ترین پیکره‌های بزرگ انسانیِ شناخته‌شده در هر جای جهان‌اند. برخی از آن‌ها امروز در موزه‌ی اردن در امان دیده می‌شوند و از تحسین‌شده‌ترین اشیای این مجموعه‌اند.
عین غزال و نخستین کشاورزان
یکی از بزرگ‌ترین روستاهای نوسنگی منطقه در عین غزال، در حاشیه‌ی امان امروزی، شکل گرفت. مردمانش کشاورزی و بزداری می‌کردند و خانه‌هایی با کف‌های گچ‌اندود می‌ساختند. آنان تندیس‌هایی از پیکره‌های انسانی با گچ آهکی نیز ساختند که از کهن‌ترین پیکره‌های بزرگ‌مقیاس انسان در سراسر جهان به شمار می‌روند.
سکونتگاه‌های عصر مس
در دوره‌ی کالکولیتیک یا عصر مس، روستاهای دره‌ی اردن مانند «تلیلات غسول» کشاورزی و فلزکاری آغازین را گسترش دادند. این محوطه به نقاشی‌های دیواری رنگارنگ با نقش‌های هندسی و پیکره‌ها شهرت دارد. در جنوب، منطقه‌ی فینان به منبعی مهم برای مس بدل شد که طی قرن‌های بسیار استخراج و ذوب می‌شد.
شهرهای عصر مفرغ
در عصر مفرغ، شهرهای بارودار در دره‌ی اردن و بر ارتفاعات، از جمله در پلا و ارگ امان، پدید آمدند. گورستان‌های بزرگی مانند گورستان «باب الذراع» نزدیک دریای مرده نشان می‌دهند که چه شمار زیادی از مردم در این منطقه می‌زیستند. تجارت، این شهرها را به مصر، سوریه و میان‌رودان پیوند می‌داد.
عمون، موآب و ادوم
سه پادشاهی بر فلات شکل گرفتند: عمون پیرامون امان، موآب بر فلات مرکزی پیرامون ذیبان و کرک، و ادوم در ارتفاعات جنوبی پیرامون بصیره. کتیبه‌ی بازالتی مشهور «میشع»، پادشاه موآب، که در ذیبان یافت شد، یکی از طولانی‌ترین متن‌های عصر آهن است که در منطقه کشف شده است.
نبطیان و پترا
نبطیان، قومی عرب، از تجارت بخور و ادویه میان عربستان و مدیترانه ثروتمند شدند. پایتختشان پترا به یکی از شهرهای بزرگ جهان باستان بدل شد؛ با بناهایی که مستقیماً در صخره‌های ماسه‌سنگی تراشیده شده بودند و سامانه‌ای پیشرفته برای گردآوری و ذخیره‌ی آب. در سال ۱۰۶ میلادی، پادشاهی آنان بخشی از امپراتوری روم شد.
شهرهای رومی و دکاپولیس
در دوران فرمانروایی روم، شهرهایی مانند گراسا (جرش)، گادارا (ام‌قیس)، پلا و فیلادلفیا (امان) رونق یافتند. این شهرها با جاده‌هایی به هم پیوند داشتند، از جمله «ویا نوا ترایانا» که مسیر جاده‌ی شاهی باستان را دنبال می‌کرد. تماشاخانه‌ها، معابد، طاق‌ها و خیابان‌های سنگ‌فرش این دوره هنوز امروز پیداست.
کلیساها و موزاییک‌های بیزانسی
با گسترش مسیحیت، جوامع در سراسر این سرزمین کلیسا ساختند که بسیاری از آن‌ها با کف‌پوش‌های موزاییکی پرجزئیات آراسته بودند و گیاهان، جانوران، زندگی روزمره و شهرها را نشان می‌دادند. مادبا به‌ویژه به این هنر شهرت یافت. نقشه‌ی مادبا از سده‌ی ششم، کوه نبو و کلیساهای جرش و ام‌الرصاص نمونه‌های برجسته‌ای را حفظ کرده‌اند.
قلعه‌های صحرایی اموی
خلفای اموی مجموعه‌ای از اقامتگاه‌ها و تالارها را در صحرای شرقی ساختند. قصیر عمره، گرمابه‌ای کوچک با دیوارهای نقاشی‌شده‌ی شگفت‌انگیز، در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است. قصر خرانه، قصر حلابات و کاخ ارگ امان از دیگر بناهای چشمگیر این دوره‌اند.
دوره‌های عباسی و فاطمی
پس از سال ۷۵۰، مرکز جهان اسلام به شرق و به بغداد منتقل شد. «حُمَیمه» در جنوب اردن به‌عنوان خاستگاه خاندان عباسی پیش از رسیدنشان به قدرت شناخته می‌شود. شهرهای اردن همچنان مراکز کشاورزی و تجارت باقی ماندند و جوامع بسیاری، چه مسلمان و چه مسیحی، کنار هم زندگی می‌کردند.
قلعه‌های ایوبی و مملوکی
قلعه‌ی عجلون در دهه‌ی ۱۱۸۰ در دوران ایوبیان ساخته شد و قلعه‌های بزرگ بالای تپه در کرک و شوبک که ساختشان در سده‌ی دوازدهم آغاز شده بود، در این دوره گسترش یافتند. ممالیک کاروانسراها، مسجدها و ایستگاه‌های چاپار افزودند. در دره‌ی اردن شکر تولید می‌شد و جاده‌ها قاهره، دمشق و شهرهای مقدس عربستان را به هم پیوند می‌دادند.
دوره‌ی عثمانی و راه‌آهن حجاز
در دوره‌ی عثمانی، کاروان سالانه‌ی حج به مکه از اردن می‌گذشت و دژها و ایستگاه‌های آب پشتیبانش بودند. در اواخر سده‌ی نوزدهم، خانواده‌های چرکس و چچن در امان و دیگر شهرها ساکن شدند. میان سال‌های ۱۹۰۰ تا ۱۹۰۸، راه‌آهن حجاز از دمشق تا مدینه ساخته شد که از امان و معان می‌گذشت.
امارت شرق اردن
امارت شرق اردن در سال ۱۹۲۱ با فرمانروایی امیر عبدالله بن الحسین تأسیس شد. امان که آن زمان شهرکی کوچک بود، به‌عنوان پایتخت برگزیده شد. در سال‌های پس از آن، نخستین نهادهای حکومتی، مدارس و شبکه‌ی کوچکی از جاده‌ها شکل گرفت.
استقلال
در ۲۵ مه ۱۹۴۶ کشور به پادشاهی مستقل بدل شد و امیر عبدالله، ملک عبدالله یکم شد. چند سال بعد، نام «پادشاهی هاشمی اردن» به کار رفت. این تاریخ هر سال به‌عنوان روز استقلال، تعطیل رسمی ملی، جشن گرفته می‌شود.
ساختن کشوری امروزی
از زمان استقلال، اردن جاده‌ها، بنادر، فرودگاه‌ها، مدارس و خدمات درمانی‌اش را گسترش داده است. دانشگاه‌هایی در سراسر کشور گشایش یافتند و نرخ باسوادی به سطحی بالا رسید. گردشگری پیرامون پترا، وادی رم، دریای مرده و عقبه رشد کرد و موزه‌ها و مناطق حفاظت‌شده‌ی تازه به حفظ میراث و چشم‌اندازهای طبیعی کشور کمک می‌کنند.
پادشاهی‌های باستان و اقوام بازرگان
در عصر آهن، سه پادشاهی محلی بر فلات شرق دره‌ی اردن پدید آمدند: عمون در شمال با پایتختی «ربّت عمّون»، امان امروزی؛ موآب در مرکز، پیرامون ذیبان و کرک؛ و ادوم در جنوب با مرکزیت بُصَیره. این پادشاهی‌ها بر زمین‌های کشاورزی و راه‌های تجاری فرمان می‌راندند و کتیبه‌ها، سفالینه‌ها و شهرهای باروداری از خود به جا گذاشتند که باستان‌شناسان همچنان بر آن‌ها پژوهش می‌کنند.
بعدها نبطیان، قومی عرب و چیره‌دست در تجارت و مهندسی آب، شبکه‌ای نیرومند در سراسر منطقه بنا کردند. پایتختشان پترا به محل تلاقی کاروان‌هایی بدل شد که بخور، ادویه و دیگر کالاها را حمل می‌کردند. آنان آرامگاه‌ها و معابدی عظیم در صخره‌های گلگون تراشیدند و آبراه‌ها و آب‌انبارهایی ساختند که به شهری بزرگ امکان داد در سرزمینی خشک شکوفا شود.
شهرهای یونانی، رومی و بیزانسی
پس از روزگار اسکندر مقدونی، شهرهایی به سبک یونانی در سراسر منطقه بنا یا نام‌گذاری دوباره شدند و ربّت عمّون به فیلادلفیا تغییر نام داد. در دوران فرمانروایی روم، چند تا از این شهرها به گروهی با پیوندی سست به نام «دکاپولیس» یا «ده شهر» تعلق داشتند. جرش (گراسا)، ام‌قیس (گادارا)، پلا و امان با خیابان‌های ستون‌دار، تماشاخانه‌ها، معابد و گرمابه‌هایی شکوفا شدند که بسیاری از آن‌ها هنوز پابرجاست.
در دوره‌ی بیزانسی، مسیحیت به‌طور گسترده رواج یافت و کلیساهای بسیاری ساخته شد که اغلب با کف‌پوش‌های موزاییکی پرجزئیات آراسته بودند. مادبا، کوه نبو، ام‌الرصاص و جرش برخی از بهترین نمونه‌ها را حفظ کرده‌اند. «نقشه‌ی مادبا»ی مشهور، کف‌پوشی موزاییکی از سده‌ی ششم، شهرها و چشم‌اندازهای منطقه را نشان می‌دهد و از کهن‌ترین نقشه‌های برجامانده از نوع خود است.
دوره‌های اسلامی
از سده‌ی هفتم، منطقه بخشی از جهان اسلامِ آغازین شد. در زمان خلفای اموی که از دمشق در همان نزدیکی فرمان می‌راندند، شماری بنای برازنده در صحرای شرقی برپا شد. این قلعه‌های صحرایی، مانند قصیر عمره با دیوارهای نقاشی‌شده‌اش، قصر خرانه و قصر حلابات، به‌عنوان اقامتگاه، محل دیدار و منزلگاه در مسیر سفرها به کار می‌رفتند. امویان همچنین کاخی بر ارگ امان ساختند.
در سده‌های بعد، در دوران ایوبیان و ممالیک، قلعه‌های بالای تپه در عجلون، کرک و شوبک از جاده‌ها و راه‌های زیارتی نگهبانی می‌کردند و کاروانسراها و برج‌های دیده‌بانی شهرهای دور را به هم پیوند می‌دادند. در دوران عثمانی، از سده‌ی شانزدهم، راه زیارتی مکه از اردن می‌گذشت و رشته‌ای از دژها و ایستگاه‌های آب پشتیبان آن بود. در اوایل سده‌ی بیستم، «راه‌آهن حجاز» در امتداد بخش بزرگی از همین مسیر ساخته شد.
پادشاهی امروزی
امارت شرق اردن در سال ۱۹۲۱ به ریاست امیر عبدالله بن الحسین و با پایتختی امان تأسیس شد. در ۲۵ مه ۱۹۴۶ این کشور به پادشاهی مستقل بدل شد و چند سال بعد نامش «پادشاهی هاشمی اردن» شد. قانون اساسی‌ای که هنوز بنیان دولت است، در سال ۱۹۵۲ تصویب شد.
در دهه‌های بعد، کشور جاده‌ها، فرودگاه‌ها، مدارس، بیمارستان‌ها و دانشگاه‌هایی ساخت که نخستینِ آن‌ها دانشگاه اردن در سال ۱۹۶۲ بود. آموزش به‌طور گسترده در دسترس قرار گرفت و امان از شهرکی کوچک به پایتختی بزرگ و امروزی بدل شد. گردشگری پیرامون پترا، دریای مرده، وادی رم و عقبه گسترش یافت و اکنون موزه‌ها، مناطق حفاظت‌شده و طرح‌های میراثی تازه به معرفی گذشته‌ی اردن به بازدیدکنندگانی از سراسر جهان کمک می‌کنند.
مطالب بیشتر از راهنما
اردن در یک نگاه
واقعیت‌های کلیدی و نخستین برداشت‌ها
خواندن راهنماساختار دولت
نهادها، استان‌ها و نمادهای ملی
خواندن راهنمامناطق و استان‌ها
دوازده استان، سه چشم‌انداز
خواندن راهنماآبوهوا و فصل‌ها
کی برویم و چه ببریم
خواندن راهنماجادهها و رفت‌وآمد
فرودگاه‌ها، بزرگراه‌ها، اتوبوس‌ها و تاکسی‌ها
خواندن راهنماغذا و طعم‌ها
سفره‌ی اردنی
خواندن راهنمافرهنگ و سنت‌ها
مهمان‌نوازی، میراث و زندگی روزمره
خواندن راهنماطبیعت و حیات وحش
ذخیره‌گاه‌ها، مسیرها و چشم‌اندازهای زنده
خواندن راهنمااطلاعات کاربردی
پیش از سفر و در طول اقامت
خواندن راهنما