Kultura i tradycje
Kultura jordańska łączy głęboko zakorzenione tradycje z nowoczesnym życiem miejskim. Szacunek dla rodziny, hojność wobec gości i duma z dziedzictwa kształtują codzienne zachowania. Odwiedzający, którzy nauczą się kilku słów po arabsku i kilku miejscowych zwyczajów, przekonają się, że otwierają się przed nimi drzwi — a często także kuchnie.
Gościnność i dziedzictwo Beduinów
Gościnność stanowi centrum jordańskiego życia. Jej korzenie tkwią w zwyczajach plemion beduińskich, dla których przyjęcie podróżnego na pustyni było obowiązkiem i zaszczytem. Tradycyjnie gość mógł zostać kilka dni, zanim zapytano go o cel wizyty. Dziś ten duch widać, gdy nieznajomi wskazują drogę, sklepikarze częstują herbatą, a rodziny zapraszają odwiedzających do wspólnego posiłku.
Wiele jordańskich rodzin wywodzi swoje pochodzenie od plemion beduińskich, a kultura beduińska pozostaje źródłem narodowej dumy. Czarny namiot z koziej sierści, zwany bejt asz-szaar, czyli „domem z włosia”, rytuał parzenia kawy przy ognisku, poezja recytowana z pamięci oraz umiejętności takie jak odczytywanie pustyni i opieka nad wielbłądami wciąż są cenione. W Wadi Rum i w Badii niektóre społeczności nadal łączą tradycyjne życie z nowoczesną pracą, w tym w turystyce.
Marhaba
Marhaba to przyjazny, codzienny sposób powiedzenia „cześć”, pasujący niemal do każdej sytuacji. Częstą odpowiedzią jest marhabtejn, czyli „podwójne cześć”, albo ahlan. Usłyszysz je w sklepach, taksówkach i biurach, a samo jego użycie to prosty sposób, by uprzejmie zacząć każdą rozmowę.
As-salamu alejkum
As-salamu alejkum, czyli „pokój z tobą”, to pełne szacunku powitanie powszechnie używane w świecie arabskim i muzułmańskim. Zwykła odpowiedź brzmi wa alejkum as-salam — „i z tobą pokój”. Pasuje przy wejściu do sklepu, domu lub biura, a goście, którzy go używają, są mile widziani.
Ahlan wa sahlan
Ahlan wa sahlan znaczy „witaj” i jest jednym z pierwszych zwrotów, jakie odwiedzający słyszą w Jordanii. Mówi się je do gości przybywających do domu, klientów wchodzących do sklepu i podróżnych w hotelach. Uprzejma odpowiedź to ahlan bik, gdy mówimy do mężczyzny, lub ahlan biki, gdy mówimy do kobiety.
Szukran
Szukran znaczy „dziękuję”. Aby powiedzieć „bardzo dziękuję”, użyj szukran dżazilan. Zwykła odpowiedź to afwan, czyli „proszę bardzo” lub „nie ma za co”. Jordańczycy często mówią też jislamu — ciepły i nieformalny sposób podziękowania, dosłownie życzenie, by czyjeś ręce pozostały bezpieczne.
Min fadlak / min fadlik
Min fadlak znaczy „proszę”, gdy zwracamy się do mężczyzny, a min fadlik — do kobiety. Używa się go, gdy o coś prosimy, na przykład o wskazanie drogi, rachunek czy miejsce. Innym częstym zwrotem jest law samaht (do mężczyzny) lub law samahti (do kobiety), czyli „jeśli pozwolisz” albo „przepraszam”.
Tfaddal / tfaddali
Tfaddal, mówione do mężczyzny, lub tfaddali, mówione do kobiety, to bardzo przydatne słowo o kilku znaczeniach: „proszę wejść”, „proszę usiąść”, „częstuj się” albo „proszę, oto jest”. Jordańczycy używają go nieustannie, częstując jedzeniem, oferując krzesło czy filiżankę kawy, i odzwierciedla ono kulturę gościnności.
Jalla
Jalla znaczy „chodźmy”, „no dalej” albo „pospiesz się”, w zależności od tonu. To jedno z najczęściej słyszanych słów w codziennym życiu, używane przez przyjaciół, kierowców, rodziców i przewodników. Jest przyjazne i nieformalne, a odwiedzający szybko sami zaczynają go używać.
Inszallah
Inszallah znaczy „jeśli Bóg zechce”. Używają go ludzie wszelkich środowisk, mówiąc o przyszłości — od jutrzejszego spotkania po nadzieję na dobrą pogodę. Wyraża przekonanie, że przyszłość nie jest w pełni w ludzkich rękach, i wypowiada się je szczerze w wielu codziennych sytuacjach.
Jatik al-afije
Jatik al-afije, czyli „niech Bóg da ci zdrowie i siłę”, to serdeczne pozdrowienie szczególnie typowe dla Jordanii i Lewantu. Mówi się je do kogoś, kto pracuje, na przykład do sklepikarza, kierowcy czy rolnika. Zwykła odpowiedź brzmi Allah jafik — „niech Bóg i tobie da zdrowie”.
Ma’a as-salama
Ma’a as-salama znaczy „idź w pokoju” i jest najczęstszym sposobem pożegnania. Odpowiedź to często Allah jsalmak do mężczyzny lub Allah jsalmik do kobiety. Gdy odchodzisz od posiłku, możesz też usłyszeć sahtejn, czyli „na zdrowie”, na co można odpowiedzieć ala kalbak.
Id al-Fitr
Id al-Fitr świętuje zakończenie miesiąca postu, ramadanu. Rodziny uczestniczą w porannych modlitwach, wkładają nowe ubrania, odwiedzają krewnych i dają dzieciom drobne upominki pieniężne. Domy wypełniają się maamulem i innymi słodyczami. Święto trwa kilka dni, a wiele firm i urzędów jest zamkniętych lub pracuje krócej.
Id al-Adha
Id al-Adha, Święto Ofiarowania, przypada w okresie pielgrzymki do Mekki. Rodziny modlą się razem, odwiedzają krewnych i dzielą się mięsem z sąsiadami i potrzebującymi. Święto trwa kilka dni, a wielu Jordańczyków wykorzystuje je na podróże lub spotkania w rodzinnych miejscowościach.
Boże Narodzenie
Boże Narodzenie jest w Jordanii świętem państwowym. Rodziny chrześcijańskie uczestniczą w nabożeństwach i spotykają się przy świątecznych posiłkach, a ulice, sklepy i hotele w wielu miastach zdobią światełka i choinki. Miasta z dużymi wspólnotami chrześcijańskimi, takie jak Madaba, Al-Fuhajs i części Ammanu, świętują szczególnie hucznie.
Dzień Niepodległości
Dzień Niepodległości, 25 maja, upamiętnia dzień w 1946 roku, w którym Jordania stała się niepodległym królestwem. Flagi pojawiają się na domach, samochodach i budynkach publicznych, a dzień ten uświetniają oficjalne uroczystości, koncerty i pokazy fajerwerków. Rodziny często spędzają to święto na świeżym powietrzu, w parkach i na wsi.
Stroje, muzyka i taniec
Tradycyjny strój męski obejmuje taub, długą szatę, oraz szmagh — czerwono-białą chustę w kratę na głowę, przytrzymywaną czarnym sznurem zwanym agalem. Nosi się też gładką białą lub czarno-białą chustę, często nazywaną hattą. Czerwono-biały szmagh stał się rozpoznawalnym symbolem jordańskiej tożsamości. Tradycyjne suknie kobiece są długie i bogato haftowane, a ich wzory i kolory różnią się w zależności od regionu.
Muzyka i taniec odgrywają centralną rolę na weselach i uroczystościach. Dabka to taniec w szeregu, w którym tancerze trzymają się pod ręce i rytmicznie tupią, prowadzeni przez tancerza wymachującego chustą lub sznurem paciorków. Do tradycyjnych instrumentów należą rababa, beduińskie jednostrunowe skrzypce, ud, piszczałka z trzciny i bębny. Pieśni ludowe często sławią ziemię, rodzinę i hojność.
Wiara i wspólnota
Większość Jordańczyków to muzułmanie, głównie sunnici. W kraju żyją też od dawna zakorzenione wspólnoty chrześcijańskie kilku Kościołów, z których niektóre wywodzą swoją historię od najwcześniejszych wieków chrześcijaństwa. W wielu miastach meczety i kościoły stoją blisko siebie, a wezwanie do modlitwy rozbrzmiewa w całym kraju pięć razy dziennie.
Muzułmanie i chrześcijanie dzielą wiele zwyczajów, potraw i świąt, a sąsiedzi często odwiedzają się nawzajem w święta religijne, by złożyć życzenia. Ważnymi miejscami pielgrzymek są Miejsce Chrztu nad rzeką Jordan, góra Nebo, Tell Mar Elias oraz grobowce towarzyszy proroka Mahometa w Dolinie Jordanu i w pobliżu Al-Karak.
Sztuka i rękodzieło
Jordania ma długą tradycję rękodzieła. W Madabie rzemieślnicy kontynuują sztukę mozaiki, ręcznie przycinając drobne kamienie, by tworzyć obrazy i wzory inspirowane starożytnymi posadzkami. W pobliżu Mukawir kobiety z Bani Hamida tkają na tradycyjnych krosnach barwne dywany i tkaniny z wełny miejscowych owiec, według naturalnych wzorów. W wielu miastach powstają haftowane poduszki, torby i suknie.
W Petrze i w Akabie rzemieślnicy wypełniają małe szklane buteleczki warstwami naturalnie barwnego piasku, układając bez kleju szczegółowe pustynne pejzaże i imiona. Inne rękodzieło to biżuteria ze srebra, ceramika, rzeźby z drewna oliwnego i naturalne mydła z oliwy z oliwek. Kupowanie w spółdzielniach i ośrodkach rękodzieła pomaga wspierać miejscowe rodziny, zwłaszcza kobiety na obszarach wiejskich.
Savoir-vivre dla odwiedzających
Jordańczycy doceniają uprzejme powitania. Uścisk dłoni jest powszechny między mężczyznami; między mężczyzną a kobietą najlepiej poczekać i zobaczyć, czy druga osoba pierwsza poda rękę. Jedząc, podając i przyjmując coś, używaj prawej ręki. W miastach i wsiach ubieraj się skromnie, zakrywając ramiona i kolana, a w meczetach i kościołach — jeszcze staranniej.
Uprzejmie jest przyjąć poczęstunek herbatą lub kawą, choćby na kilka łyków. Zanim sfotografujesz ludzi, zwłaszcza kobiety i dzieci, zapytaj o zgodę i uszanuj odpowiedź. Publiczne okazywanie czułości jest rzadkie. Zdejmowanie butów przed wejściem do domu jest powszechne, więc obserwuj, co robią gospodarze. Przyjazny uśmiech i kilka słów po arabsku zawsze są dobrze przyjmowane.
Święta w ciągu roku
Główne święta religijne wyznacza islamski kalendarz księżycowy, więc ich daty co roku przesuwają się o około jedenaście dni wcześniej. Id al-Fitr kończy ramadan modlitwami, nowymi ubraniami, odwiedzinami i słodyczami. Id al-Adha, przypadające w okresie pielgrzymki do Mekki, to czas modlitwy, rodzinnych spotkań i dzielenia się mięsem. Islamski Nowy Rok i urodziny proroka Mahometa są również dniami wolnymi od pracy.
Boże Narodzenie jest ogólnokrajowym świętem państwowym, a w grudniu wiele miast, centrów handlowych i hoteli zdobią światełka i choinki. Wielkanoc wspólnoty chrześcijańskie świętują nabożeństwami i rodzinnymi posiłkami. Dzień Niepodległości, 25 maja, wypełnia ulice flagami i radością, a nowy rok wita się w miastach spotkaniami i pokazami fajerwerków.
Więcej z przewodnika
Jordania w pigułce
Najważniejsze fakty i pierwsze wrażenia
Czytaj przewodnikHistoria i dziedzictwo
Dziesięć tysięcy lat ludzkich dziejów
Czytaj przewodnikUstrój państwa
Instytucje, prowincje i symbole narodowe
Czytaj przewodnikRegiony i prowincje
Dwanaście prowincji, trzy krajobrazy
Czytaj przewodnikKlimat i pory roku
Kiedy jechać i co spakować
Czytaj przewodnikDrogi i transport
Lotniska, autostrady, autobusy i taksówki
Czytaj przewodnikKuchnia i smaki
Przy jordańskim stole
Czytaj przewodnikPrzyroda i dzika fauna
Rezerwaty, szlaki i żywe krajobrazy
Czytaj przewodnikInformacje praktyczne
Przed wyjazdem i na miejscu
Czytaj przewodnik