Pod pustynnym niebem: beduińskie opowieści o gwiazdach w Wadi Rum

Kompas i kalendarz

Na długo przed współczesnymi mapami podróżni pokonywali na pustyni ogromne odległości nocą, gdy było chłodniej, kierując się gwiazdami. Najważniejszą była al-Dżadi, gwiazda, którą nazywamy Gwiazdą Polarną; stoi niemal nieruchomo na północnym niebie, podczas gdy inne gwiazdy krążą wokół niej. Kto wiedział, gdzie świeci, ten zawsze wiedział, gdzie jest północ. Dzieci uczyły się ją odnajdywać już we wczesnych latach.

Gwiazdy wyznaczały też pory roku. Tradycja arabska dzieliła rok według wschodów i zachodów pewnych gwiazd o świcie, a to pomagało pasterzom wiedzieć, kiedy mogą przyjść deszcze i kiedy przeprowadzić stada. Jednym ze słynnych znaków był wschód Suhajla, jasnej gwiazdy Kanopus, nisko na południowym niebie późnym latem. Beduińskie powiedzenie głosi, że gdy wschodzi Suhajl, noce zaczynają się ochładzać.

Zalotnik, który podąża za Plejadami

Jedna z najbardziej lubianych opowieści o gwiazdach dotyczy as-Surajji, małej, iskrzącej się gromady, którą po polsku nazywamy Plejadami. Według starej arabskiej legendy gwiazda zwana ad-Dabaran zakochała się w as-Surajji i chciała ją poślubić. Ona mu odmówiła, ale on się nie poddał. I tak co noc ad-Dabaran podąża za as-Surajją po niebie, nigdy jej nie doganiając. Pędzi przed sobą małe stado wielbłądów — to otaczające go gwiazdy — ofiarowane jako dar dla panny młodej. Ad-Dabaran to jasna pomarańczowa gwiazda, którą nazywamy Aldebaranem, a jego imię znaczy „ten, który podąża”. Spójrz na wschód w zimowy wieczór, a sam zobaczysz ten pościg.

Imiona, które obiegły świat

Wiele nazw gwiazd używanych dziś w astronomii pochodzi z arabskiego. Rigel pochodzi od słowa oznaczającego stopę, Deneb od słowa oznaczającego ogon, Altair od słowa „lecący”, a Fomalhaut od wyrażenia znaczącego „pysk ryby”. Nazwy te przeszły z arabskich ksiąg astronomicznych do języków europejskich w średniowieczu i astronomowie używają ich do dziś.

Inna stara legenda opowiada o Córkach Na’sza, gwiazdach dyszla Wielkiego Wozu. W jednej z wersji krążą one wiecznie po północnym niebie, niosąc mary swojego ojca i szukając tego, kogo obwiniają o jego śmierć, a ten stoi przy nieruchomym biegunie nieba. Opowieści te różnią się w zależności od plemienia, ale wszystkie pokazują, jak uważnie ludzie pustyni obserwowali niebo.

Obserwacja gwiazd w Wadi Rum dzisiaj

Wadi Rum to jedno z najlepszych miejsc w Jordanii do oglądania nocnego nieba, dzięki suchemu powietrzu i odległości od świateł miast. Zanocuj w obozie na pustyni, odejdź kawałek od świateł obozowiska i daj oczom dwadzieścia minut na przyzwyczajenie się do ciemności. W bezksiężycowe noce Droga Mleczna wyraźnie rozciąga się od jednego horyzontu do drugiego. Zapytaj swoich beduińskich gospodarzy o gwiazdy. Wielu wciąż zna stare nazwy i potrafi wskazać gwiazdy, którymi kierowano się w podróży i według których liczono pory roku. Weź ciepłą warstwę ubrania, bo pustynne noce potrafią być zimne nawet po upalnym dniu.

Najczęściej zadawane pytania