Onder de woestijnhemel: bedoeïense sterrenverhalen in Wadi Rum

Een kompas en een kalender

Lang voor de moderne kaarten legden woestijnreizigers ’s nachts, wanneer het koeler was, enorme afstanden af, geleid door de sterren. De belangrijkste was al-Jadi, de ster die wij de Poolster noemen, die vrijwel stil aan de noordelijke hemel staat terwijl andere sterren eromheen draaien. Wie wist waar hij stond, wist altijd waar het noorden was. Kinderen leerden hem al jong vinden.

De sterren gaven ook de seizoenen aan. De Arabische traditie verdeelde het jaar volgens het opkomen en ondergaan van bepaalde sterren bij dageraad, en zo wisten herders wanneer de regen kon komen en wanneer ze hun dieren moesten verplaatsen. Een beroemd teken was de opkomst van Suhail, de heldere ster Canopus, laag aan de zuidelijke hemel in de nazomer. Een bedoeïens gezegde luidt dat wanneer Suhail opkomt, de nachten beginnen af te koelen.

De vrijer die de Pleiaden volgt

Een van de geliefdste sterrenverhalen gaat over al-Thurayya, de kleine, fonkelende sterrenhoop die in het Nederlands de Pleiaden of het Zevengesternte heet. Volgens een oude Arabische legende werd een ster die al-Dabaran heette verliefd op al-Thurayya en wilde hij met haar trouwen. Zij wees hem af, maar hij gaf niet op. Daarom volgt al-Dabaran al-Thurayya elke nacht langs de hemel, zonder haar ooit helemaal te bereiken. Hij drijft een kleine kudde kamelen voor zich uit, de sterren om hem heen, bedoeld als geschenk voor de bruid. Al-Dabaran is de heldere oranje ster die wij Aldebaran noemen, en zijn naam betekent de volger. Kijk op een winteravond naar het oosten, en je kunt de achtervolging zelf zien.

Namen die de wereld rondreisden

Veel sterrennamen die de sterrenkunde vandaag gebruikt, komen uit het Arabisch. Rigel komt van het woord voor voet, Deneb van het woord voor staart, Altair van het woord voor de vliegende, en Fomalhaut van een uitdrukking die de bek van de vis betekent. Deze namen reisden in de middeleeuwen uit Arabische sterrenkundeboeken naar Europese talen, en sterrenkundigen gebruiken ze nog altijd.

Een andere oude legende vertelt over de Dochters van Na’sh, de sterren van de steel van de Grote Beer. In een van de versies draaien ze eeuwig rond de noordelijke hemel, dragen ze de baar van hun vader en zoeken ze degene die ze de schuld geven van zijn dood, die bij de vaste pool van de hemel staat. Deze verhalen verschillen van stam tot stam, maar ze laten allemaal zien hoe aandachtig de mensen van de woestijn de hemel gadesloegen.

Sterrenkijken in Wadi Rum vandaag

Wadi Rum is dankzij de droge lucht en de afstand tot stadslichten een van de beste plekken in Jordanië om de nachthemel te zien. Blijf een nacht in een woestijnkamp, loop een klein stukje weg van de lichten van het kamp en geef je ogen twintig minuten om te wennen. In maanloze nachten strekt de Melkweg zich helder uit van de ene horizon naar de andere. Vraag je bedoeïense gastheren naar de sterren. Velen kennen de oude namen nog en kunnen de sterren aanwijzen die werden gebruikt om te reizen en de seizoenen te tellen. Neem een warme laag mee, want woestijnnachten kunnen koud zijn, zelfs na een hete dag.

Veelgestelde vragen