چهره‌های خاموش عین غزال: از کهنترین تندیسهای پیکر انسان
آرام پشت شیشه ایستاده‌اند، با چشمانی درشت که دورشان سیاه کشیده شده و چهره‌هایی آرام و صاف. نه نامی دارند و نه کتیبه‌ای. با این همه، تندیسهای عین غزال حدود ۹٬۰۰۰ سال پیش ساخته شدهاند و از کهنترین پیکرههای بزرگ انسانی‌اند که تاکنون یافته شده است.
روستایی کهن‌تر از نوشتن
در حاشیهی شرقی امانِ امروز، نزدیک رود زرقا، محوطهی عین غزال، یعنی «چشمه‌ی غزال»، قرار دارد. حدود ۹٬۰۰۰ سال پیش اینجا یکی از بزرگ‌ترین روستاهای خاور نزدیک بود؛ خانه‌ی مردمی که از نخستین کسانی بودند که کشت می‌کردند، بز نگه می‌داشتند و در خانه‌های ماندگار زندگی می‌کردند. این دورهی نوسنگی بود، هزاران سال پیش از اختراع نوشتن. این محوطه در سال ۱۹۷۴، هنگام ساختن جاده‌ای تازه در منطقه، پیدا شد. باستان‌شناسان در اوایل دهه‌ی ۱۹۸۰ کاوش را آغاز کردند و خانه‌هایی با کف‌های اندودشده، ابزارها و گورهایی را از زیر خاک بیرون آوردند. سپس، در سال ۱۹۸۳، به چیزی برخوردند که هیچ‌کس انتظارش را نداشت.
تندیس‌هایی که با دقت به خاک سپرده شدند
گروه کاوش در ژرفای گودالی، دستهای از پیکرهها را یافت که با دقت، یکی روی دیگری، در خاک خوابانده شده بودند. دسته‌ی دوم در سال ۱۹۸۵ پیدا شد. این دو گنجینه روی‌هم حدود سی پیکره را در خود داشتند: تندیسهای کامل با تنه و پاها، و نیم‌تنه‌هایی که تنها سر و شانه‌ها را نشان می‌دهند. برخی از نیم‌تنه‌ها دو سر کنار هم دارند. این پیکرهها از گچ آهکی ساخته شدهاند که گرد چارچوبی از نی و ریسمان شکل گرفته است. دور چشم‌هایشان با مادهای تیره، احتمالاً قیر، کشیده شده که نگاه گیرایشان را به آنها می‌دهد. بلندترینشان نزدیک به یک متر است. مرمت چنین اشیای شکننده‌ای سال‌ها کار صبورانه‌ی متخصصان را طلبید.
رازی بی‌کلام
چون مردم عین غزال نوشته‌ای بر جای نگذاشتند، هیچ‌کس دقیقاً نمی‌داند این تندیسها چه معنایی داشتند. برخی پژوهشگران گمان می‌کنند آنها نماد نیاکانی گرامی بودند و برخی دیگر، پیکرههای ارواح نگهبان یا قهرمانانِ قصه‌هایی که امروز از دست رفته‌اند. خاک‌سپاری دقیقشان نشان می‌دهد که با احترام با آنها رفتار می‌شد؛ شاید وقتی دوران کاربردشان به سر رسید به خاک سپرده شدند. معنایشان هر چه باشد، نشان می‌دهند مردمی که ۹٬۰۰۰ سال پیش در جایی که امروز امان است زندگی می‌کردند، مهارت، سازمان‌دهی و تخیلِ ساختن تصاویری از خودشان را در اندازه‌ای بزرگ داشتند. آنها فصلی شگفت‌انگیز از قصه‌ی دراز انسان در اردن‌اند.
کجا ببینیمشان
چند تا از تندیسهای عین غزال در «موزهی اردن» در مرکز قدیمی امان به نمایش درآمدهاند و یکی از گنجینه‌های مجموعه‌ی ملی به شمار می‌روند. پیکرههای دیگر در موزههای بزرگ خارج از کشور نگهداری میشوند. وقتی بگذارید تا بی‌شتاب روبه‌رویشان بایستید. به چشمها، دستهای کوچک و نیم‌رخ‌های صاف نگاه کنید و به یاد بیاورید که این پیکرهها پیش از اهرام مصر و پیش از نخستین شهرهای میان‌رودان ساخته شدهاند. خودِ محوطهی عین غزال برای بازدیدکنندگان آماده نشده است؛ پس موزه جای دیدار با آن‌هاست.
پرسش‌های پرتکرار
تندیسهای عین غزال چند سال قدمت دارند؟
تندیسهای عین غزال حدود ۹٬۰۰۰ سال قدمت دارند و به دورهی نوسنگی، تقریباً نیمهی دوم هزارهی هشتم پیش از میلاد، بازمیگردند. آنها را جامعهای کشاورز ساخت که در عین غزال، در حاشیهی شرقی امانِ امروز، زندگی میکرد، و از کهنترین پیکرههای بزرگ انسانیِ شناختهشدهاند.
تندیسهای عین غزال را کجا میتوان دید؟
چند تا از این تندیسها در موزهی اردن در امان به نمایش درآمدهاند که بهترین جا برای دیدنشان است. برخی دیگر از پیکرههای این محوطه در موزههای خارج از کشور نگهداری میشوند. خودِ محوطهی باستانی برای بازدید گردشگران آماده نشده است.
تندیسهای عین غزال از چه ساخته شدهاند؟
آنها از گچ آهکی ساخته شدهاند که روی چارچوبی درونی از دستههای نی و ریسمان شکل داده شده است. دور چشمها با مادهای تیره، احتمالاً قیر، کشیده شده و برخی جزئیات رنگآمیزی شدهاند. سپس پیکرهها در گودالهایی به خاک سپرده شدند و همین به ماندگاریشان در طول هزاران سال کمک کرد.
قصه‌های بیشتر
جرش: شهر رومی‌ای که زیر خاک به خواب رفت
استادان آب: نبطیان چگونه صحرا را شکوفا کردند
زبان فنجان: آیین قهوه‌ی بادیه‌نشینان در اردن
سه روز و یک‌سوم: آیین مهمان‌نوازی بادیه‌نشینان
قصه‌ی منسف: ضیافت اردنی گرد یک سینی
زنبق سیاه: گل تیره‌ی بهار اردن
زیر آسمان صحرا: ستاره‌شناسی عامیانه‌ی بادیه‌نشینان در وادی رم
