De zwijgende gezichten van ’Ain Ghazal: bij de oudste beelden van de menselijke gestalte

Een dorp ouder dan het schrift

Aan de oostrand van het huidige Amman, bij de rivier de Zarqa, ligt de vindplaats ’Ain Ghazal, de Bron van de Gazelle. Zo’n 9.000 jaar geleden was het een van de grootste dorpen van het Nabije Oosten, thuis van mensen die tot de eersten behoorden die gewassen verbouwden, geiten hielden en in vaste huizen woonden. Dit was het neolithicum, duizenden jaren voor de uitvinding van het schrift. De plek werd in 1974 gevonden, toen er een nieuwe weg door het gebied werd aangelegd. Archeologen begonnen begin jaren tachtig met opgraven en legden huizen met gepleisterde vloeren, werktuigen en begravingen bloot. Toen, in 1983, vonden ze iets wat niemand had verwacht.

Beelden met zorg begraven

Diep in een kuil vond het team een groep figuren, zorgvuldig in de grond gelegd, de een op de ander. Een tweede groep werd in 1985 gevonden. Samen bevatten de twee depots zo’n dertig figuren: volledige beelden met lichamen en benen, en bustes met alleen hoofd en schouders. Sommige bustes hebben twee hoofden naast elkaar. De figuren werden gemaakt van kalkpleister, gevormd rond een geraamte van riet en touw. Hun ogen werden omlijnd met een donkere stof, waarschijnlijk bitumen, wat hun die indringende blik geeft. De grootste zijn bijna een meter hoog. Het restaureren van zulke breekbare voorwerpen kostte specialisten jaren geduldig werk.

Een raadsel zonder woorden

Omdat de mensen van ’Ain Ghazal geen geschriften nalieten, weet niemand precies wat de beelden betekenden. Sommige onderzoekers denken dat ze geëerde voorouders voorstelden, anderen dat het beschermgeesten waren of helden uit verhalen die nu verloren zijn. De zorgvuldige begraving wijst erop dat de beelden met respect werden behandeld, misschien begraven toen hun tijd van gebruik voorbij was. Wat hun betekenis ook was, ze laten zien dat mensen die 9.000 jaar geleden leefden op de plek van het huidige Amman de vaardigheid, de organisatie en de verbeelding hadden om op grote schaal beelden van zichzelf te maken. Ze vormen een opmerkelijk hoofdstuk in het lange menselijke verhaal van Jordanië.

Waar je ze kunt zien

Verschillende beelden van ’Ain Ghazal staan in het Jordan Museum in het centrum van Amman, waar ze worden getoond als een van de schatten van de nationale collectie. Andere figuren zijn in het bezit van grote musea in het buitenland. Neem de tijd om zonder haast voor ze te staan. Kijk naar de ogen, de kleine handen en de platte profielen, en bedenk dat deze figuren werden gemaakt vóór de piramides van Egypte en vóór de eerste steden van Mesopotamië. De vindplaats ’Ain Ghazal zelf is niet ingericht voor bezoekers, dus het museum is de plek om ze te ontmoeten.

Veelgestelde vragen