استادان آب: نبطیان چگونه صحرا را شکوفا کردند
بیشتر بازدیدکنندگان برای نماهای تراشیده‌ی پترا می‌آیند. اما شاید بزرگ‌ترین دستاورد نبطیان چیزی باشد که به‌آسانی از چشم می‌افتد: شبکه‌ای پنهان از آب که به شهری پررونق اجازه داد در سرزمینی کم‌باران زندگی کند.
مردمی که صحرا را می‌خواندند
نبطیان نخست کوچ‌نشینانی عرب بودند که در راه‌های بازرگانی عربستان رفت‌وآمد میکردند و بخور، ادویه و دیگر کالاهای گران‌بها را جابه‌جا میکردند. نویسندگان باستان از مهارت ویژه‌ی آنان یاد کرده‌اند: می‌دانستند چگونه در صحرا آب پیدا کنند و ذخیره کنند؛ آب‌انبارهایی پنهان می‌کندند و جایشان را از بیگانگان پوشیده نگه می‌داشتند. وقتی در پترا ساکن شدند، این دانش را به مهندسی‌ای در مقیاسی بزرگ بدل کردند. باران در این منطقه کمیاب است، اما وقتی می‌بارد اغلب به شکل توفان‌هایی ناگهانی است که سیلاب‌ها را شتابان در دره‌ها روان میکند. نبطیان آموختند هر دو مشکل را با هم مهار کنند: شهر را از سیل در امان نگه دارند و هر قطره را برای ماه‌های خشک نگه دارند.
آبراههها، لوله‌ها و آبانبارها
وقتی در سیق قدم می‌زنید، به دیواره‌ها در حدود ارتفاع کمر نگاه کنید. در یک سو آبراهه‌ای تراشیده در سنگ می‌بینید و در سوی دیگر بقایای لوله‌کشی‌ای از لولههای سفالی که سر به سر به هم وصل شده‌اند. این‌ها آب را از چشمههای بیرون شهر، از جمله عین موسی، با شیبی ملایم و دقیق‌حساب‌شده تا درون پترا میرساندند.
در سراسر شهر، آب باران از بام‌ها و رویههای صخره به آبراهه‌هایی هدایت می‌شد که صدها آبانبار و مخزن را پر میکردند. حوضچههای تهنشینی اجازه می‌دادند شن و گل ته‌نشین شود و آب پاکیزه روان بماند. بخشی از آب به فواره‌های عمومی، باغها و حتی استخری بزرگ با کوشکی در جزیره‌ای میانش، نزدیک مرکز شهر، می‌رسید. آب بسیار کمی هدر می‌رفت.
رام کردن سیلاب‌ها
نبطیان در ورودی سیق سدی هم ساختند و تونلی در دل صخره کندند تا آب سیل را از تنگه دور کنند و به درهای همسایه بفرستند. این کار ورودی اصلی شهر را در توفان‌های زمستانی ایمن نگه می‌داشت. سدهای کوچکتر در درههای فرعی آب را کند میکردند تا در زمین فرو رود یا گردآوری شود. مهندسان امروزی که این سامانه‌ها را بررسی کرده‌اند، از دقتشان به شگفت آمده‌اند. سامانهی تونل و سد در ورودی سیق بعدها بر پایه‌ی الگوی نبطی بازسازی شد تا امروز از بازدیدکنندگان محافظت کند؛ نشانه‌ای از اینکه راه‌حل‌های کهن هنوز هم کارسازند.
دیدن سازه‌های آبی در روزگار ما
در آغاز سیق می‌توانید سد و دهانه‌ی تونل انحرافی را ببینید. درون تنگه، آبراههها و بقایای لولههای سفالی را در امتداد دیواره‌ها دنبال کنید. در مرکز شهر، دنبال آبانبارهای تراشیده در صخره بگردید و از محدوده‌ی استخر و باغ باستانی دیدن کنید. دورتر، محوطه‌ی نبطیِ «حمیمه»، میان پترا و عقبه، بقایای آبراهه‌ای طولانی و مخزن‌هایی را نگه داشته است. در جنوب اردن هر جا دهانه‌ای چهارگوش و تمیز در صخره دیدید، به احتمال زیاد روزگاری نبطی‌ای آنجا آب ذخیره می‌کرده است.
پرسش‌های پرتکرار
پترا آبش را از کجا میآورد؟
نبطیان آب را از چشمههای بیرون شهر از راه آبراهههای تراشیده در سنگ و لولهکشیهای سفالی به پترا میرساندند که برخی از آنها هنوز در سیق دیده میشوند. آنها همچنین آب باران را از رویههای صخره در صدها آبانبار و مخزن گرد میآوردند و با حوضچههای تهنشینی پاکیزهاش میکردند. این سامانه آب خانهها، فوارهها و باغها را تأمین میکرد.
آیا نبطیان پترا را از سیل محافظت میکردند؟
بله. آنها در ورودی سیق سدی ساختند و تونلی در دل صخره کندند تا آب سیل را به درهای همسایه بفرستند. سدهای کوچکتر در درههای فرعی آب را کند میکردند. سامانهی امروزیِ مهار سیل در ورودی سیق از همان طرح نبطی پیروی میکند.
آبراهههای نبطی را کجا میتوان دید؟
آسانترین جا سیق در پتراست که آبراههها و بقایای لولههای سفالی در امتداد هر دو دیوارهاش رواناند. آبانبارها و بقایای باغ و استخری در مرکز شهر دیده میشوند. سامانههای آبی نبطیِ دیگری هم در جنوب اردن بر جای ماندهاند، مانند آبراهه و مخزنهای حمیمه و آبانبارهای منطقهی وادی رم.
قصه‌های بیشتر
زبان فنجان: آیین قهوه‌ی بادیه‌نشینان در اردن
سه روز و یک‌سوم: آیین مهمان‌نوازی بادیه‌نشینان
قصه‌ی منسف: ضیافت اردنی گرد یک سینی
زنبق سیاه: گل تیره‌ی بهار اردن
زیر آسمان صحرا: ستاره‌شناسی عامیانه‌ی بادیه‌نشینان در وادی رم
آتش بر فراز تپه: قلعه‌ی عجلون، آتش‌های علامت و کبوترهای نامه‌بر
راه‌آهن حجاز: قطار بخاری‌ای که از صحرا گذشت
